آموزش نغمه شناسی و لحن - بخش اصطلاح شناسی استاد شاه میوه
ابتدا ناگزیریم اصطلاحات موسیقی را یادآوری کنیم:
برای بیان موسیقی از 7 حرف استفاده می شود: دو ر می فا سل لا سی
در موسیقی عرب به آن درجات صوتی گفته می شود. که اسامی دیگری هم غیر از این اسامی دارند.
به نت "دو" می گویند راست یا رست
به نت "ر" می گویند دوگاه یا دوکاه
نت ها به ترتیب سیر صعودی دارند که به معنی بالا رفتن پرده صوت در هر یک از نت هاست.
فاصله نت ها را پرده یا بعد می گویند. 1 پرده، نیم پرده یا ربع پرده و 1/5 پرده داریم.
دو با ر : یک پرده
ر با می : یک پرده
می با فا: نیم پرده
فاصله یک نت تا نت هم نام خودش را یک اکتاو می گویند. مثلا از دو تا دو یا از می تا می.
اکتاو یعنی هشت.
در موسیقی عربی به اکتاو می گویند: دیوان
آنها دیوان اساسی دارند.
مجموعه چند خط موازی افقی که علائم روی آن قرار میگیرد.
همین تغییر پرده ها مقامها را ایجاد می کند:
اگر یک-سه چهارم-سه چهارم باشد: می شود مقام رست
اگر سه چهارم-سه چهارم - یک باشد: می شود مقام بیات
برای اجرای کلیه نغمات عربی: نیاز به دو اکتاو مساحت داریم.
سبک مصطفی اسماعیل، دو اکتاوی اجرا می شود.
مفهوم قرار و جواب:
تکرار یک نت در فاصله دو برابر را اکتاو می گوییم. در موسیقی عرب به آن قرار و جواب می گویند.
صدایی که در پرده ابتدایی قرائت است، قرار صوت است و عین همان نت در فاصله یک اکتاو بالاتر، می شود جواب.
نکته": پس منظور از قرار بیات و جواب بیات دو نغمه مختلف نیست. بلکه یک نغمه در دو پرده متفاوت است. که فاصله شان یک اکتاو است.
اگر فاصله دو اکتاو بشود: می شود جواب الجواب یا جواب قرار دوم
غمّاز: در غرب دومینانت می گویند.
نت پنجم یک گام موسیقایی است که از نظر گوش بسیار زیبا شنیده می شود.
کلا سه صدا هستند که مهمترند:
- صدای اول
- صدای پنجم
- صدای هشتم
در موسیقی عرب به نت پنجم هر مقامی، غماز می گویند. مثلا نغمه راست که از دو شروع می شود، نت پنجم می شود، سل: به آن رست نوا می گویند.
در بیات: از ر شروع می شود، نت پنجم می شود لا، به آن حسینی می گویند. پس غماز بیات می شود حسینی.
در سه گاه: غماز می شود سی، که به آن اوج می گویند.
مقام یانغمه چیست؟
به درجاتی که در یک گام موسیقایی از یک درجه تا تکرار آن در درجه بعدی (اکتاو) با فواصل معینی قرار میگیرند و مفهوم خاصی دارند مقام یا نغمه هستند که در فرانسوی "گام" گفته می شود.
هر مقامی روی دیوان محل مشخصی دارد.
مقام راست از درجه دو اجرا می شود.
راست در عرب دو معنی دارد:
- راست به معنای درجه صوتی دو است.
- راست به معنای مقام راست
عربها برای نتها قبلا این اسامی را قرار داده بودند:
- دو: راست - گاه - یک گاه - گات
گاه یا گات به معنای سرود است. (مثل مجموعه کتاب اوستا)
- ر: دوکاه
- می: سیکاه
- فا: چهارکاه
- سل: نوا
- لا: حسینی
- سی: اوج یا عجم
- دو (جواب دوی اول): کــَردان یا ماهور
رست-نوا: رستی که از روی سل اجرا می شود.
بیات-حسینی: یعنی بیاتی که از روی لا اجرا می شود.
بیات-محیر: یعنی بیات جواب
بیات-عـُشـِیران: بیاتی که قبل از نت دو اجرا می شود.
فعلا با اسامی کار نداریم.
گام طبیعی:
فواصل بین یک اکتاو به این شکل است:
یک یک نیم یک یک یک نیم
جمع اینها می شود 6 پرده.
این 6 پرده دائما در حال تغییر است. اگر نیم پرده با یک پرده جابجا شود مقامش تغییر خواهد کرد.
در گام طبیعی بین درجات سوم و چهارم و درجات هفتم و هشتم: همیشه نیم پرده داریم.
یکی از راههای شناختن گام طبیعی همین نکته است.
استفاده از علامتها برای تغییر درجات موسیقی:
1- b: بِمُل: صدا آن درجه صوتی را نیم پرده بَم می کند: 1/2 پرده بمل->بم
2- b: نصف بمل: نصف پرده بم می کند: 1/4 پرده
3- #: دیِـز: نیم پرده صدا را زیر می کند: 1/2 پرده
4- نصف دیز: نصف دیز صدا را زیر می کند: : 1/4 پرده
خلاصه:
هشت درجه موسیقی = یک گام = یک اکتاو
چهار درجه اول = دانگ اول = جنس اصل
چهار درجه دوم= دانگ دوم = جنس فرع
دانگ = به عربی می شود جنس = به خارجی می شود تتراکورد یعنی توالی چهار گام.
دانگ اول مقامات اصلی با هم متفاوت است.
دانگ دوم باعث ایجاد فروعی می شود.
در حجاز فاصله پرده به یک و نیم هم میرسد.
به درجه ای که مقام را شروع می کنیم درجه استقرار یا درجه ارتکاز یا رکوز (یا علمی تونیک) می گویند مثلا در سه کاه درجه می درجه استقرار است. به فاصله جواب هم اکتاو می گویند و به درجه پنجم آن هم غماز (یا دومینانت) گفته می شود.
انواع انتقال:
- از نغمه ای به نغمه دیگر مثلا از بیات به صبا
- استقرار مقام را تغییر می دهیم که به آن تصویر می گویند. تصویر به معنای انتقال درجه است. مثلا چهارکاه تصویر مقام عجم است. نه یک مقام دیگر.
تصویر: درجه طبیعی یا اصلی یک مقام را تغییر دهیم به پایین تر یا بالاتر.
در تلاوت قرآن معمولا با بیات آغاز می شود. اما معمولا از تصویر مقامات استفاده می شود. بیات اصلی اجرا نمی شود.
مفهوم غفله:
قسمت پایانی یک لحن را غفله می گویند که بسیار در زیبایی اجرا تأثیرگذار است.
حواستان باشد: اگر غفلات را رعایت نکنیم، ملودی در حالت انتظار باقی خواهند ماند و شنونده متوجه پایان لحن نخواهد شد.
قبلا گفتیم چهار نت یا درجه اول یک اکتاو، دانگ یا جنس اصل یا جنس اساس است.
انواع مقامات:
- مقام اصلی (می گوییم مقام): مثل رنگهای اصلی: قرمز و زرد و آبی
- مقام فرعی (می گوییم نغمه)
- مقام مرکب (ترکیب دو جنس مختلف مثلا جنس حجاز و جنس سیکا = نغمه حـُزام یا خـُزام)
هفت مقام اصلی: که در چهار درجه اول با هم هیچ مطابقتی ندارد.
مخفف: «صنع بسحر»
صبا
نهاوند
عجم
بیات
سه گاه
حجاز
راست
راست از نت دو حاصل می شود: چهار درجه اول رست را بررسی می کنیم.
1 پرده 3/4 و 3/4 تشکیل می شود. که قبلا هم گفتیم جمعش می شود 2/5
بیات: 3/4 و 3/4 و 1 که جمعش می شود 2/5
حجاز: 1 و 0/5 و 1/5 و 0/5 که حاصل 2/5 است
عجم: 1 و 1 و 1/5 = 2/5
نهاوند: 1 و 1/5 و 1 = 2/5
ساختمان اصلی مقامات در دانگ اول به هیچ عنوان مشابهت ندارد.
هر پرده = 4 تا ربع پرده
پس 2/5 پرده = 10 ربع پرده
پس مقامات حدود 8 تا 12 تا ربع پرده دارند.
از ترکیب ربع پرده ها چند جنس به وجود می آید:
انواع جنس:
- جنس ناقص: وقتی 8 ربع پرده داشته باشیم: مثل مقام صبا
- جنس متوسط: 9 ربع پرده: مقام حُزام
- جنس تام: 10 ربع پرده: مقام بیات و رست
- جنس فوق تام: بیش از 10 ربع پرده: مقام سه گاه (11 ربع پرده)
- جنس زائد: 12 ربع پرده: مقام نوا اثر
سه گاه = 3/4 و 1 و 1 = 11 ربع پرده -> پس فوق تام است.
سه نوع جمع مقامات:
چهار درجه اول یک مقام = جنس اول
چهار درجه دوم یک مقام = جنس دوم
بین جنس اول و جنس دوم یک مقام سه نوع رابطه وجود دارد.
- جمع منفصل: (مثلا در راست، بین فا و سل): یک پرده فاصله وجود دارد.
- جمع متصل: بین درجه چهارم جنس اول و درجه اول جنس دوم هیچ فاصله ای وجود ندارد. (در واقع یک درجه است و بر هم منطبقند) (مانند مقام بیات)
- جمع متداخل: درجه سوم جنس اول شروع جنس دوم است: (در واقع درجه چهارم جنس اول در در دو جنس اشتراک دارند)
در نهاوند: فواصل یک نیم یک داریم. اگر مشابه این فواصل را در جنس دوم یک مقام مشاهده کردیم بدانیم که جنس نزدیک به نهاوند شده است.
یک سه چهارم سه چهارم: فاصله رست شنیده شده است.
تعریف لحن در هنر تلاوت قرآن: کیفیتی است که از استفاده درست مقامات و نغمات عربی برای بیان و ارائه آیات قرآن کریم بر اساس اصول و ضوابط به دست می آید.
نکات:
- صرف استفاده از نغمات، لحن ایجاد نمی کند. بلکه باید بر اساس اصول و ضوابط باشد.
- استفاده از تکیه های صوتی (آکسان=استرس) صحیح در انطباق نغمات بر الفاظ، تأثیر مستقیم روی زیبایی دارد لحن دارد. در ذهب فشار بر قسمت اول کلمه است.
- بر اساس ضرورت باید به کار گرفته شود.
لحن با گویش، نغمات، وقف و ابتدا و تجوید ارتباط تنگاتنگ دارد.
اجرای نغمه روی ایات فارغ از مباحث بالا لحن نیست بلکه «تنغیم» است. و ما کاری با آن نداریم.
(حديث مرفوع) حَدَّثَنِي نُعَيْمُ بْنُ حَمَّادٍ ، عَنْ بَقِيَّةَ بْنِ الْوَلِيدِ ، عَنْ حُصَيْنِ بْنِ مَالِكٍ الْفَزَارِيِّ ، قَالَ : سَمِعْتُ شَيْخًا ، يُكْنَى أَبَا مُحَمَّدٍ يُحَدِّثُ ، عَنْحُذَيْفَةَ بْنِ الْيَمَانِ ، قَالَ : قَالَ رَسُولُ اللَّهِ صَلَّى اللَّهُ عَلَيْهِ وَسَلَّمَ : " اقْرَءُوا الْقُرْآنَ بِلِحُونِ الْعَرَبِ وَأَصْوَاتِهَا ، وَإِيَّاكُمْ وَلِحُونَ أَهْلِ الْفِسْقِ ، وَأَهْلِ الْكِتَابَيْنِ ، وَسَيَجِيءُ قَوْمٌ مِنْ بَعْدِي يُرَجِّعُونَ بِالْقُرْآنِ تَرْجِيعَ الْغِنَاءِ وَالرَّهْبَانِيَّةِ وَالنَّوْحِ ، لَا يُجَاوِزُ حَنَاجِرَهُمْ ، مَفْتُونَةٌ قُلُوبُهُمْ وَقُلُوبُ الَّذِينَ يُعْجِبُهُمْ شَأْنَهُمْ " .
قرآن را با لحن و صوت عربها بخوانید.
نکاتی که نشان می دهد قطعا منظور از لحن عربها، آهنگ و موسیقی عربها بوده نه صحیح خوانی آنها:
- مبادا از لحون اهل فسق و کبائر استفاده کنید. -> اشاره به آهنگ قرآن است.
- غنا و رهبانیه و نوح هم اشاره به جنبه موسیقایی لحن است.
- صوت و لحن کلا مفهوم موسیقایی است.
- روایت داشته ایم که زینوا القرآن باصواتکم: از پیامبر می پرسیده اند که چطور زیبا بخوانیم حتما امثال این روایت برای پاسخ به این سؤال بوده است.
مکتب موسیقی مصر و شامات اصلی ترین جریان موسیقی قرانی بوده است. کاری به خلیج و ... نداریم.
فوائد و آثار نغمه شناسی:
- با شناخت الحان و مقامات عربی، توان لحنی خود را افزایش خواهیم داد.
- قدرت ابتکار و خلاقیت قاری را افزایش می دهد. و حتی میتوانیم مقامات جدید و ترکیبات جدید اضافه کنیم.
- از فالش و خطاها مبری خواهیم شد.
- گستره صوتی خود را خواهیم شناخت و می فهمیم از چه نغماتی استفاده کنیم.
- با شناخت می توانیم تنوع و دگرگونی بیشتری از نظر پرده و نغمه ایجاد کنیم.
- بین اجزای یک مقام اصلی ارتباط بهتری برقرار خواهیم کرد و ردیف خوانی بهتری خواهیم داشت.
- تأثیرات مقامات مختلف را خواهیم داشت.
- سه کاه عجم و چهارکاه = شادتر
- صبا و نهاوند= محزون تر
- در راست شادی و حزن خاصی نداریم.
- گزینه های بیشتری برای تنوع لازم در ارائه الحان خواهیم داشت. بدون شناخت الحان و با تقلید معمولا گزینه های محدودتری دارند و راههای خروج از یک مقام یا ترکیب را نمی دانند.
تفاوتهای مقامات عربی با مقامات قرآنی:
- در تلاوت قرآن تصویر مقامات استفاده می شود.
- در تلاوت قرآن برای اینکه محدودیتهایی مثل تجوید و وقف و ابتدا داریم، مجبوریم شکل مقامات را تغییر دهیم. در تلاوت قرآن هدفمان مقام خوانی نیست بلکه استفاده از مقام است.
- مقامات عربی در تلاوت قرآن به صورت ردیفهایی منشعب از یک مقام اجرا می شود. مثل بیات شوری یا حجاز کار که توسط مصطفی اسماعیل در سه یا چهار نفس اجرا می شود.
- ترتیب مقامات در تلاوت با ترتیب مقامات در موسیقی عرب همخوانی ندارد. بعد از بیات هر قاری ای مقامی مختلف را انتخاب می کند.
- مقامهای عربی مقید هستند که از یک درجات خاصی اجرا شوند. اما در تلاوت، مثلا بیات را از دو را می شروع می کنند.
- بسیاری از مقامات توسط قراء مصری ایجاد شده است و قبلا در موسیقی عرب وجود نداشته است.
- مکتب موسیقی تلاوت در عین حالی که از موسیقی عرب استفاده است اما در عین حال مکتب مستقلی است که در هیچ جای دیگر مشابه ندارد و مقدس است.
هنر تلاوت هنری بسیار پیچیده است و در آن واحد بایستی موارد بسیار زیادی را رعایت کنیم.